glifeNhiều người nghĩ lịch âm chỉ theo Mặt Trăng. Thật ra lịch truyền thống của ta là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, còn mùa màng theo Mặt Trời, thể hiện qua 24 tiết khí. Hiểu tiết khí, bạn sẽ thấy vì sao Thanh minh luôn rơi vào đầu tháng Tư dương lịch, vì sao có năm có tháng nhuận, và vì sao lá số Tứ trụ đổi tháng không vào ngày mùng một.
Tiết khí là gì
Trong một năm, Mặt Trời đi hết một vòng 360 độ trên bầu trời nhìn từ Trái Đất. Chia vòng ấy thành 24 phần, mỗi phần 15 độ, ta có 24 tiết khí. Vì đi theo Mặt Trời nên tiết khí rơi vào gần như cùng ngày dương lịch mỗi năm, chỉ xê dịch một ngày.
Các tiết khí xen kẽ nhau thành hai loại: tiết (mở đầu một tháng tiết khí) và trung khí (giữa tháng). Ví dụ Lập xuân là tiết, Vũ thủy là trung khí.
Danh sách 24 tiết khí
Mùa xuân
- Lập xuân, khoảng 4/2: bắt đầu mùa xuân.
- Vũ thủy, khoảng 19/2: mưa ẩm, cây đâm chồi.
- Kinh trập, khoảng 6/3: sâu bọ thức dậy.
- Xuân phân, khoảng 21/3: ngày và đêm dài bằng nhau.
- Thanh minh, khoảng 5/4: trời trong sáng, mùa tảo mộ.
- Cốc vũ, khoảng 20/4: mưa cho lúa và hoa màu.
Mùa hạ
- Lập hạ, khoảng 6/5: bắt đầu mùa hè.
- Tiểu mãn, khoảng 21/5: hạt lúa bắt đầu chắc.
- Mang chủng, khoảng 6/6: thời điểm gieo trồng lúa có râu.
- Hạ chí, khoảng 21/6: ngày dài nhất năm ở Bắc bán cầu.
- Tiểu thử, khoảng 7/7: nắng nóng bắt đầu.
- Đại thử, khoảng 23/7: nóng nhất năm.
Mùa thu
- Lập thu, khoảng 8/8: bắt đầu mùa thu.
- Xử thử, khoảng 23/8: hết nắng gắt.
- Bạch lộ, khoảng 8/9: sương trắng xuất hiện.
- Thu phân, khoảng 23/9: ngày đêm lại dài bằng nhau.
- Hàn lộ, khoảng 8/10: sương lạnh.
- Sương giáng, khoảng 23/10: sương muối bắt đầu.
Mùa đông
- Lập đông, khoảng 7/11: bắt đầu mùa đông.
- Tiểu tuyết, khoảng 22/11: tuyết nhẹ ở phương bắc.
- Đại tuyết, khoảng 7/12: tuyết dày.
- Đông chí, khoảng 22/12: đêm dài nhất năm.
- Tiểu hàn, khoảng 6/1: rét nhẹ.
- Đại hàn, khoảng 20/1: rét đậm nhất.
Tiết khí và khí hậu Việt Nam
Hệ tiết khí hình thành ở lưu vực sông Hoàng Hà, nên tên gọi như Tiểu tuyết, Đại tuyết không khớp với nước ta. Miền Bắc có bốn mùa nên nhiều tiết khí vẫn hợp: Đại hàn đúng là lúc rét đậm, Thanh minh là lúc trời quang. Miền Nam chủ yếu có mùa mưa và mùa khô, nên người ta dùng tiết khí như một cái mốc lịch hơn là mô tả thời tiết.
Nhà nông xưa vẫn dựa vào tiết khí để làm mùa, vì nó bám theo Mặt Trời ổn định hơn ngày âm. Câu “Thanh minh trong tiết tháng Ba” trong Truyện Kiều cũng nhắc đến một tiết khí như thế.
Tiết khí trong phong tục
- Thanh minh: dịp nhiều gia đình đi tảo mộ, sửa sang phần mộ tổ tiên. Có nơi tảo mộ vào tháng Chạp trước Tết thay vì Thanh minh.
- Đông chí: nhiều gia đình có thói quen ăn món ấm, đoàn tụ; trong lịch cổ đây là điểm dương khí bắt đầu trở lại.
- Lập xuân: mốc mở đầu năm trong cách tính Bát tự.
Tiết khí quyết định tháng nhuận
Một tháng âm lịch không chứa trung khí nào thì được coi là tháng nhuận, mang tên tháng trước nó. Vì năm âm có 12 tháng, khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm Mặt Trời khoảng 11 ngày, nên cứ khoảng ba năm lại cần một tháng nhuận để kéo lịch về đúng mùa.
Thời điểm giao tiết và ngày sóc đều tính theo giờ địa phương. Lịch Việt Nam tính theo giờ Hà Nội, nên đôi khi tháng nhuận hay ngày mùng một của ta khác lịch Trung Quốc. glife tính theo giờ Việt Nam, bạn có thể xem tiết khí của từng ngày trong lịch tháng.
Tiết khí trong Tứ trụ
Lá số Tứ trụ (Bát tự) không đổi tháng vào ngày mùng một âm lịch mà vào ngày giao tiết. Người sinh ngày 5 tháng 2 dương lịch, sau giờ giao Lập xuân, thuộc tháng Dần; sinh trước giờ đó vẫn thuộc tháng Sửu. Năm trong Tứ trụ cũng thường bắt đầu từ Lập xuân chứ không phải Tết, đây là chỗ khác với Tử vi và cung phi Bát trạch vốn tính theo năm âm lịch. Có thầy vẫn lấy Tết làm mốc năm cho Tứ trụ, nên hãy hỏi rõ cách tính khi đối chiếu.
Vài thắc mắc thường gặp
Vì sao Thanh minh không có ngày âm cố định?
Thanh minh là tiết khí, đi theo Mặt Trời, nên luôn quanh ngày 4 hoặc 5 tháng Tư dương lịch. Đổi sang lịch âm, nó có thể rơi vào cuối tháng Hai hoặc trong tháng Ba âm lịch tùy năm.
Tiết khí có dùng để chọn ngày không?
Có. Lịch Hiệp Kỷ coi ngày trước các tiết Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông là ngày Tứ tuyệt, ngày trước Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí là ngày Tứ ly; nhiều việc lớn như cưới hỏi, xuất hành tránh những ngày này.
Năm nào cũng đủ 24 tiết khí chứ?
Năm dương lịch nào cũng đủ 24 tiết khí. Năm âm lịch thì không đều: năm có tháng nhuận dài khoảng 384 ngày nên có thể chứa nhiều hơn 24 tiết khí, năm thường có thể thiếu một vài tiết.
Theo dõi tiết khí trên glife
Mở Lịch âm dương để xem tiết khí của từng ngày và ngày giao tiết kế tiếp. Lập lá số Tứ trụ để thấy tháng sinh được tính theo tiết khí ra sao. Muốn khỏi quên những mốc như Thanh minh hay Đông chí, hãy đặt chúng vào mục Nhắc ngày.
Tiết khí là di sản tri thức về thời gian của người phương Đông. Dùng nó như một chiếc đồng hồ của mùa màng sẽ giúp bạn gần hơn với nhịp sống của ông bà.