glifeVới nhiều gia đình Việt, nén hương ngày rằm, mùng một và mâm cơm ngày giỗ là sợi dây nối các thế hệ. Phong tục mỗi vùng mỗi khác, không có một khuôn duy nhất. Bài này tổng hợp những điều cơ bản, những cách tính ngày hay gây lúng túng, để bạn chuẩn bị đơn giản mà đủ lòng thành.
Vì sao cúng vào rằm và mùng một
Mùng một là ngày sóc, khi Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời, mở đầu tháng mới. Rằm là ngày trăng tròn, giữa tháng. Theo quan niệm truyền thống, đây là hai mốc để con cháu thắp hương tạ ơn tổ tiên, thần linh và tự nhắc mình sống ngay thẳng. Vì lịch âm tính theo Mặt Trăng, ngày rằm thường là ngày 15, nhưng trăng tròn thật có khi rơi vào ngày 16.
Lễ vật nên chuẩn bị
Không cần cầu kỳ. Phần lớn gia đình chuẩn bị:
- Hương, đèn hoặc nến.
- Hoa tươi: cúc, huệ, sen, hồng; tránh hoa có gai nhọn hay hoa đã héo.
- Nước sạch, có nhà thêm chén rượu nhỏ.
- Trái cây theo mùa, trầu cau.
- Có thể thêm xôi, chè hoặc một mâm cơm chay nhỏ.
Lòng thành đặt lên trước mâm cao cỗ đầy. Nếu nhà neo người hay bận rộn, một bình hoa, đĩa trái cây và nén hương là đủ.
Cúng vào giờ nào
Nhiều nhà cúng vào buổi sáng ngày rằm, mùng một; cũng có nhiều nhà cúng từ chiều tối hôm trước, tức ngày 14 và ngày cuối tháng. Cả hai cách đều phổ biến. Nếu muốn chọn kỹ, bạn có thể cúng trong một giờ hoàng đạo của ngày, xem trong mục Lịch âm dương.
Ba ngày rằm lớn trong năm
- Rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu, Thượng nguyên): rằm đầu tiên của năm, nhiều gia đình đi lễ chùa, làm mâm cúng chu đáo hơn ngày thường.
- Rằm tháng Bảy (Trung nguyên, lễ Vu Lan): dịp báo hiếu cha mẹ và cúng chúng sinh. Nhiều nhà cúng chúng sinh ngoài trời với cháo loãng, bỏng ngô, gạo muối.
- Rằm tháng Mười (Hạ nguyên, Tết cơm mới ở nhiều nơi): cúng tạ mùa màng, dâng cơm gạo mới.
Rằm tháng Tám, Tết Trung thu, thiên về vui chơi của trẻ nhỏ hơn là cúng lễ, dù nhiều nhà vẫn bày mâm ngũ quả.
Ngày giỗ tính thế nào
Theo ngày mất âm lịch
Ngày giỗ tính theo ngày, tháng âm lịch của ngày người thân qua đời, lặp lại mỗi năm. Vì vậy ngày giỗ trên lịch dương sẽ đổi mỗi năm, dễ quên nếu không có lời nhắc.
Các mốc giỗ
- Giỗ đầu (tiểu tường): tròn một năm sau ngày mất.
- Giỗ hết (đại tường): tròn hai năm.
- Giỗ thường (cát kỵ): từ năm thứ ba trở đi.
Nhiều gia đình làm hai lễ: cúng tiên thường vào ngày trước, mời người đã khuất về dự giỗ, và cúng chính kỵ vào đúng ngày mất.
Những trường hợp gây lúng túng
- Mất vào tháng nhuận: phần đông lấy tháng thường cùng tên để làm giỗ hằng năm. Khi năm đó lại có tháng nhuận trùng tên, mỗi nhà giữ một lệ riêng.
- Mất vào ngày 30: những năm tháng âm đó là tháng thiếu, chỉ có 29 ngày, nhiều nhà làm giỗ vào ngày 29.
- Mất sau 23 giờ: theo cách tính canh giờ, giờ Tý bắt đầu từ 23 giờ, nên có nơi coi là ngày hôm sau; có nơi vẫn theo ngày dương trên giấy tờ.
- Lệ giỗ ngày trước: ở một số vùng, đặc biệt Nam Bộ, ngày giỗ chính được làm vào ngày cuối người thân còn sống, tức trước ngày mất một ngày.
Đây đều là dị bản theo vùng miền và gia phong, không có cách nào sai. Điều quan trọng là cả họ thống nhất một ngày.
Mâm cúng ngày giỗ
Mâm giỗ thường là mâm cơm mặn với những món người đã khuất ưa thích lúc sinh thời, thêm xôi, gà luộc hoặc giò, canh, món xào, đĩa trái cây và hoa. Miền Bắc hay có canh măng, nem; miền Trung, miền Nam có thể là thịt kho, canh khổ qua, bánh tét. Gia đình theo đạo Phật có thể làm mâm chay.
Trước khi con cháu ngồi ăn, người chủ lễ thắp hương mời tổ tiên, đợi tuần hương rồi mới hạ lễ. Giỗ cũng là dịp cả họ gặp nhau, nên lên danh sách khách và phân công người chuẩn bị từ sớm.
Văn khấn và cách khấn
Văn khấn có nhiều bản in, dài ngắn khác nhau. Nếu không quen đọc văn khấn, bạn có thể khấn bằng lời của mình: xưng tên, địa chỉ, ngày cúng, mời tổ tiên về chứng giám, nói lòng biết ơn và mong muốn cho gia đình. Lời mộc mạc mà thật vẫn trọn ý.
Đừng để nghi lễ thành gánh nặng
Cúng lễ là để tưởng nhớ và gắn kết, không phải để đua nhau. Tránh đốt quá nhiều vàng mã, tránh mua lễ vật đắt đỏ vượt khả năng. Khi thắp hương, để ý an toàn cháy nổ, đặc biệt ở chung cư.
Nhắc ngày trên glife
Trong mục Nhắc ngày, bạn thêm ngày giỗ của từng người theo âm lịch, ứng dụng tự đổi sang ngày dương mỗi năm và nhắc bạn khi đến ngày. Bật thông báo rằm, mùng một để nhận lời nhắc mỗi tháng. Nếu người thân mất vào tháng nhuận hay ngày 30, hãy đặt lời nhắc theo đúng ngày cả họ đã thống nhất. Có thể xem thêm 24 tiết khí trong đời sống người Việt để hiểu lịch âm dương rõ hơn.
Phong tục cúng lễ là một phần văn hóa của mỗi nhà. Thực hành theo cách phù hợp với gia đình bạn là cách giữ gìn tốt nhất.