Phương pháp: Lịch âm dương

Nguồn

• Nguyên tắc lập âm lịch truyền thống của phương Đông: tháng bắt đầu từ ngày trăng mới (ngày sóc), năm có mười hai hoặc mười ba tháng, tháng có Đông chí là tháng Mười một.
• Lịch Hiệp Kỷ (Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, soạn năm 1739) cho phần thần sát gắn với ngày, được dùng chung với trang Xem ngày.
• Thuật toán thiên văn lập âm lịch Việt Nam do Hồ Ngọc Đức công bố công khai, tính thời điểm trăng mới và trung khí theo giờ Việt Nam: múi giờ +7 từ năm 1968, múi giờ +8 cho các năm trước đó. Ứng dụng dùng thuật toán này cho ngày âm, tháng âm, năm âm và tháng nhuận.
• Bộ tính lịch mã nguồn mở lunar-javascript cho phần không phụ thuộc mùng một: 24 tiết khí, can chi ngày, can chi tháng theo tiết, trực, thần sát.
• Danh mục ngày lễ, Tết Việt Nam do đội ngũ glife tổng hợp, có cả lễ theo âm lịch và dương lịch.

Cách tính từng bước

1. Đổi dương lịch sang âm lịch

Ứng dụng tính các thời điểm trăng mới và các trung khí trong năm, quy về giờ Việt Nam. Ngày chứa thời điểm trăng mới, tính theo giờ Hà Nội, là mùng một. Năm âm lịch nào có mười ba tháng thì tháng đầu tiên không chứa trung khí là tháng nhuận, mang số của tháng đứng trước nó. Chiều ngược lại, khi bạn nhập ngày âm, ứng dụng kiểm tra ngày đó có thật hay không (ví dụ tháng thiếu không có ngày 30) rồi mới đổi.

2. Tiết khí

Hai mươi bốn tiết khí ứng với hai mươi bốn vị trí của Mặt Trời trên đường hoàng đạo, cách nhau 15 độ. Mười hai “tiết” (Lập xuân, Kinh trập, Thanh minh…) mở đầu tháng tiết khí; mười hai “trung khí” (Vũ thủy, Xuân phân…) nằm giữa tháng. Ngày giao tiết được hiện trên thẻ ngày và ở màn Khám phá.

3. Can chi ngày, tháng, năm

• Ngày: vòng sáu mươi can chi chạy liên tục, không phụ thuộc tháng âm hay dương.
• Tháng: đổi ở ngày giao tiết, tháng Dần bắt đầu từ Lập xuân; can tháng suy từ can năm.
• Năm: trên thẻ ngày, can chi năm đổi ở Lập xuân. Riêng tuổi, hạn năm, cung phi, Tử vi dùng năm âm lịch đổi ở Tết.

4. Giờ và giờ hoàng đạo

Một ngày chia mười hai giờ âm lịch, mỗi giờ hai tiếng, giờ Tý từ 23 giờ đến 1 giờ. Sáu giờ hoàng đạo tra theo địa chi của ngày bằng bảng cổ truyền: ngày Tý và Ngọ có giờ Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu; ngày Sửu và Mùi có giờ Dần, Mão, Tỵ, Thân, Tuất, Hợi; các cặp còn lại theo cùng nguyên tắc.

5. Ngày lễ và nhắc ngày

Lễ âm lịch và lời nhắc âm lịch hằng năm chỉ hiện ở tháng chính, không lặp lại ở tháng nhuận, theo lệ giỗ tính tháng chính. Lời nhắc đặt vào ngày 30 sẽ báo vào ngày 29 ở những tháng thiếu. Mùng một và rằm hiện thêm nếu bạn bật trong Cài đặt.

Vì sao lịch Việt và lịch Trung Quốc có lúc lệch nhau

Hai lịch dùng chung một nguyên tắc, chỉ khác giờ chuẩn: lịch Việt Nam tính theo kinh tuyến 105 độ Đông (múi giờ +7), lịch Trung Quốc theo kinh tuyến 120 độ Đông (múi giờ +8). Khi thời điểm trăng mới rơi vào khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm giờ Bắc Kinh, ở Việt Nam lúc đó vẫn là trước 23 giờ của ngày hôm trước, nên mùng một của lịch Việt sớm hơn một ngày. Trung khí rơi sát nửa đêm cũng có thể làm tháng nhuận đặt ở hai chỗ khác nhau, kéo theo cả tháng Giêng lệch hẳn một tháng.

Một số ví dụ:

• Tết 1985: lịch Việt là 21/1/1985, lịch Trung Quốc là 20/2/1985. Lịch Trung Quốc nhuận tháng Mười năm 1984, còn lịch Việt nhuận tháng Hai năm 1985, nên Tết hai nước cách nhau gần một tháng.
• Tết 2007: lịch Việt là 17/2/2007, lịch Trung Quốc là 18/2/2007.
• Tết 2030: lịch Việt là 2/2/2030, lịch Trung Quốc là 3/2/2030.

Vì vậy những tờ lịch, trang mạng hay ứng dụng dịch từ lịch Trung Quốc có thể ghi ngày âm khác glife ở các tháng này. Can chi ngày và ngày giao tiết khí thì hai lịch luôn trùng nhau, vì không phụ thuộc vào ngày mùng một.

Dị bản đã biết và lựa chọn của ứng dụng

• Múi giờ cho các năm cũ. Miền Bắc đổi lịch sang múi giờ +7 từ tháng 8 năm 1967, nên ứng dụng tính theo múi giờ +8 cho các năm trước 1968 và theo múi giờ +7 từ năm 1968. Nhờ vậy Tết năm 1965 ra ngày 2/2 và Tết Mậu Thân 1968 ra ngày 29/1, đúng như lịch miền Bắc thời đó.
• Miền Nam giai đoạn 1968–1975. Lịch in ở miền Nam vẫn dùng múi giờ +8 cho đến năm 1975, còn ứng dụng chưa tách lịch theo miền. Vì vậy với ngày sinh ở miền Nam trong giai đoạn này, ngày âm ở một vài tháng có thể lệch một ngày so với tờ lịch gia đình còn giữ, ví dụ Tết Mậu Thân miền Nam ăn ngày 30/1/1968. Nếu giấy tờ gia đình ghi ngày âm, hãy nhập thẳng ngày âm đó.
• Mốc đổi năm. Can chi năm đổi ở Lập xuân hay ở Tết là hai lệ cùng tồn tại. Ứng dụng dùng Lập xuân cho can chi trên thẻ ngày và cho Tứ trụ, dùng Tết cho tuổi, hạn năm, cung phi.
• Tên vài thần trong mười hai thần trực ngày. Một số lịch Việt Nam gọi Kim Đường là Bảo Quang, gọi Câu Trận là Câu Trần; ứng dụng dùng tên phổ biến và ghi tên khác trong phần giải nghĩa.

Giới hạn

• Ngày âm của các năm rất xa (trước 1900, sau 2100) chỉ nên xem để tham khảo.
• Người sinh ở nước ngoài được quy giờ sinh về giờ Việt Nam theo múi giờ của nơi sinh, có tính giờ mùa hè. Người sinh trong nước dùng đúng giờ đồng hồ đã nhập; ứng dụng chưa đổi sang giờ mặt trời thật theo kinh độ.
• Ngày lễ địa phương, lễ riêng của từng tôn giáo chưa có đủ; bạn có thể tự thêm bằng Nhắc ngày.

Lời nhắc tham khảo

Lịch âm là công cụ văn hóa giúp sắp xếp lễ tết, giỗ chạp. Với các mốc hành chính như hạn nộp giấy tờ, ngày hiệu lực của hợp đồng, hãy luôn căn cứ vào ngày dương lịch ghi trên văn bản.